Reglur til hliðsjónar við val á verðlaunahrútum og ræktunarbúum

Lambhrútar
Þegar lambhrútum er raðað upp á grunni einstaklingsdóms er stuðst við eftirfarandi forgangsröðun dómsatriða til að skera úr um innbyrðis röðun séu hrútar jafnir að stigum:

1. Heildarstig
2. Samanlögð stig fyrir frampart, bak og afturpart
3. Bakvöðvaþykkt
4. Fituþykkt
5. Lögun bakvöðva

Um alla eiginleika gildir að raðað er frá hæsta til lægsta gildis nema gagnvart fitu. Þar er að jafnaði raðað frá lægsta til hæsta. Það er þó með þeim fyrirvara að ef þarf að skera úr um röðun á milli jafnra hrúta á grundvelli fitumælingar að þá sé varast að taka mjög magra hrúta fram yfir hæfilega feita gripi. Röðun á hrútum með fituþykkt undir 1,5 mm eða yfir 6 mm skal gerð á grunni lögunar bakvöðvans.

Við verðlaunaveitingar á grundvelli einstaklingsdóms sem fara fram eftir 1. desember skal gera þá kröfu að hrútarnir séu arfgerðargreindir og að þeir beri ekki VRQ. Hrútar sem vitað er að beri galla sem gerir þá óæskilega til kynbóta skulu ekki verðlaunaðir. Það er einkunnin 7,0 eða lægra fyrir einstakan dómsþátt úr einstaklings stigun. Einnig skal horft til þess að verðlauna ekki hrúta ef vitað er að þeir beri VRQ, beri gen fyrir bógkreppu eða gulri fitu.

Besti lambafaðirinn
Valinn er hæsti hrútur samkvæmt BLUP kynbótamati þar sem gerðin vegur 50% og fallþungi bein áhrif 50%.

Lágmörk kynbótamats:
 - Fita 95 stig
 - Fallþungi – mæðra áhrif 95 stig
 - Frjósemi 95 stig

Hrúturinn þarf að eiga að lágmarki 30 afkvæmi með kjötmatsupplýsingar. Meðaleinkunn fyrir gerð þarf að vera að lágmarki 9,8 og að einkunn fyrir fitu liggja á bilinu 5,5 til 8,5.
Hrúturinn þarf að eiga afkvæmi á síðasta framleiðsluári.

Hrútur sem ber einhverja galla, sem annaðhvort koma fram í einstaklingsdómi eða fyrir liggur að hann beri erfðagalla, er ekki gjaldgengur til verðlauna. (Hér er t.d. átt við hrúta sem hlotið hafa í einstaklingsdómi einkunnina 7 eða lægra fyrir haus, fætur eða samræmi).

Hrúturinn skal vera arfgerðargreindur m.t.t. riðumótstöðu. Hrútar sem bera VRQ arfgerð eru ekki gjaldgengir til verðlauna.

Besti alhliðahrúturinn
Valinn er sá hrútur sem stendur hæstur í heildareinkunn kynbótamats (Vægi: Gerð 25%, Fita 5%, Fallþungi – bein áhrif 20%, Fallþungi mæðraáhrif 20% og frjósemi 30%).

Lágmörk kynbótamats:
 - Gerð 105 stig
 - Fita 95 stig
 - Fallþungi bein áhrif 105
 - Fallþungi mæðraáhrif 105 stig
 - Frjósemi 100 stig

Áður en heildareinkunn er reiknuð er sett þak á kynbótamat fyrir frjósemi við 120 stig.

Hrúturinn þarf að eiga upplýsingar um 10 dætur. Hrútur sem ber einhverja galla, sem annaðhvort koma fram í einstaklingsdómi eða fyrir liggur að hann beri erfðagalla, er ekki gjaldgengur til verðlauna. (Hér er t.d. átt við hrúta sem hlotið hafa í einstaklingsdómi einkunnina 7 eða lægra fyrir haus, fætur eða samræmi).

Besta fjárræktarbúið
Valið byggt á heildareinkunn kynbótamats (Vægi: Gerð 25%, Fita 5%, Fallþungi – bein áhrif 20%, Fallþungi mæðraáhrif 20% og frjósemi 30%).

Séu tvö bú eða fleiri sem standa jöfn í kynbótamati (meðaleinkunn kynbótamats með einum aukastaf) skal taka tillit til fjárfjölda búanna þannig að það bú sem hefur flestar vetrafóðraðar kindur raðist efst.

Þegar heildareinkunn er reiknuð er fyrst sett þak á kynbótamat fyrir frjósemi við 120 stig hjá þeim kindum sem hafa kynbótamta yfir 120 stigum.

Kynbótamat byggir á fullorðnum ám.

Sama búið getur ekki hlotið verðlaunin nema á 5 ára fresti.

Lágmörk kynbótamats:
 - Gerð 100 stig
 - Fita 95 stig
 - Fallþungi – bein áhrif 100 stig
 - Fallþungi – mæðraáhrif 100 stig
 - Mjólkurlagni 100 stig
 - Frjósemi 100 stig

Lágmarkskröfur um afurðir:
 - Lágmarkseinkunn fyrir gerð 9,8
 - Einkunn fyrir fitu 5,5 til 8,5
 - Lágmarks hlutfall gerðar og fitu 1,3

Leið 1:
 - Fædd lömb – fullorðnar ær 1,9 lamb pr. á
 - Lömb til nytja – fullorðnar ær 1,71 lamb pr. á
 - Lágmarks afurðir eftir allar ær (fullorðnar og veturgamlar) séu yfir landsmeðaltali á verðlaunaárinu.
 - Fædd lömb – veturgamlar ær 0,9

Leið 2:
 - Lágmarks afurðir eftir allar ær (fullorðnar og veturgamlar) sé yfir 30 kg.
 - Nytjahlutfalla allra fæddra lamba á búinu (eftir fullorðnar ær og veturgamlar) sé 90% eða hærra.

Að lágmarki séu 100 skýrslufærðar fullorðnar ær á búinu.

Búið skal standast viðmið landsáætlunar um útrýmingu riðu sem sett er fram fyrir þann áhættuflokk sem búið tilheyrir.

Rökstuðningur: Síur eru settar varðandi gerð, fitu og afurðir eftir hverja á, til að tryggja að viðkomandi bú sé að skila góðum afurðum. Fyrir gerð er miðað við 9,8 en þar er miðað við bú sem nær allri framleiðslunni í R og þar af 60% í U. Fitumörkin miðað við að megin hluti framleiðslu búsins séu innan fituflokka 2 og 3 sem eru þeir flokkar sem ber að stefna á í framleiðslunni samkvæmt ræktunarmarkmiðinu. Lágmörk varðandi hlutfall gerðar og fitu eru nálægt landsmeðaltali. Lágmörk varðandi afurðir eftir hverja kind séu miðaðar við landsmeðaltal hvert ár. Að sama búið geti ekki hlotið verðlaunin nema á 5 ára fresti stuðlar að því að fleiri en færri hljóti þessa hvatningu.

Besta 5 vetra ærin
Verðlaunuð er sú kind sem hæst kynbótamat hefur fyrir fallþunga (fallþungi – mæðraáhrif) og uppfyllir ákveðin skilyrði.
Verðlaunin eru fyrir 5 vetra ær (að baki liggja 5 arfurðauppgjör).

Kröfur til þeirra áa sem til álita koma:
 - Lágmarks kynbótamat fyrir gerð: 100 stig
 - Lágmarks kynbótamat fyrir fitu: 95 stig
 - Lágmarks kynbótamat fyrir fallþungi beináhrif: 100 stig
 - Lágmarks kynbótatamt fyrir frjósemi: 100 stig
 - Kindin hefur átt a.m.k. 1 lamb veturgömul
 - Kindin hefur verið a.m.k. tvílembd árlega (2vetra til 5 vetra)
 - Kindin hefur skilað a.m.k. 8 lömbum til nytja
 - Kindin hefur a.m.k. 7,5 afurðastig

Ræktun gegn riðu – Framúrskarandi árangur
Valið byggir á kynbótamatseinkunn fyrir riðumótstöðu

Veitt verðlaun í þrem flokkum:
 - Áhættubú
 - Önnur bú í áhættuhólfi
 - Bú utan áhættuhólfa

Fyrir árið 2025 verður þó aðeins verðlaunað eitt bú, óháð áhættuflokki. Riðubú eru hér undanskilin (með riðubú er átt við öll bú þar sem riða hefur komið upp frá og með árinu 2018).

Skilyrði: Á búinu séu að lágmarki 100 skýrslufærðar ær (fullorðnar). Búið stenst lágmarks viðmið um ræktunarmarkmið samkvæmt landsáætlun um útrýmingu riðuveiki, fyrir þann áhættuflokk sem búið tilheyrir. Allir hrútar búsins séu arfgerðargreindir. Ef tvö bú eða fleiri eru jöfn samkvæmt meðaleinkunn kynbótamats (meðaleinkunn með einum aukastaf) skal búum raðað samkvæmt sömu reglum og fagráð hefur sett fram vegna vals á besta fjárræktarbúinu (sauðfjárræktarbú ársins) enda horft til þess að mikilvægt sé að samhliða innleiðingu verndandi og mögulega verndandi arfgerða sé jafnframt náð árangri í kynbótum fyrir þeim úrvalseiginleikum sem ræktunarmarkmiðin kveða á um.
Sama búið getur ekki hlotið verðlaunin nema á 5 ára fresti.

Almennt um verðlaunareglurnar
Sé verið að nota þessar reglur innan minni hópa getur vel komið upp sú staða að enginn hrútur eða ekkert bú standist lágmarkskröfur.

Þá verður að nota þessi viðmið til hliðsjónar og slaka sem jafnast á öllum kröfum.

Reglurnar skulu endurskoðaðar í apríl ár hvert þannig að taka megi inn fleiri þætti eftir því sem auknar upplýsingar verða aðgengilegar og eins ef ástæða þykir að breyta kröfum í samræmi við framþróun í ræktunarstarfinu.

Yfirfarið af fagráði í sauðfjárrækt í mars 2026